Những phiên chợ Tết kỳ lạ

--- Thu Đông, Nguyễn Tiến và Nguyễn Nhân Thống ---


 

Ở Việt Nam có những phiên chợ, mỗi năm chỉ họp một lần vào dịp giáp Tết hay đúng vào ngày Tết. Xa xôi, cách trở, bận rộn mấy, người ta cũng đến mà du xuân, cầu duyên, cầu phát tài, phát lộc hay đơn giản chỉ là dịp để gặp gỡ thăm hỏi, chúc Tết lẫn nhau. Chợ một phiên dịp Tết đă vượt ra ngoài ư nghĩa kinh tế dẫu có bán mua cũng không màng đắt, rẻ để trở thành một thú vui ngày xuân, một cách giao duyên đầu năm mới.

1 Chợ Đồng

Nhà thơ Nguyễn Khuyến từng viết:

"Tháng Chạp, 24, chợ Đồng
Năm nay, chợ họp có vui không?"


Chợ Đồng thuộc làng Yên Đổ, huyện B́nh Lục, tỉnh Hà
Nam quê hương nhà thơ Tam Nguyên. Nhân dân làng này muốn kỷ niệm công đức của tiền nhân đă tổ chức phiên chợ Đồng họp ngày 24 Tết trên cánh đồng khô ráo của làng.

Tờ mờ sáng ngày hôm ấy, các vị thân hào, văn sĩ, nhà buôn, trẻ con, người lớn, thanh niên, phụ nữ của làng và địa phương lân cận đến cái chợ tạm nơi cánh đồng này để mua bán và chúc mừng nhau. Đặc biệt là đến dự hội thi thơ nhân dịp Tết tại đ́nh làng, gần chợ. Ai có bài hay, được trúng giải th́ được cùng các bô lăo trong làng "nếm rượu tường Đền", một thứ rượu cực ngon đă được tuyển chọn để đón xuân.

2. Chợ Cưới

Đây là chợ phiên đặc biệt của đồng bào Mông xă Tam Lộng, B́nh Xuyên, Vĩnh Phúc họp vào ngày 25 tháng Chạp. Trai gái trong bản làng kéo tới đây rất đông, có cả ông bà già đi theo để chứng kiến lời giao ước tâm t́nh của họ. Họ có thể đă yêu nhau, hoặc đến đây mới t́m hiểu nhau. V́ thế quần áo chỉnh tề, phong cách lịch sự, mặt mũi hân hoan. Mặc cho mưa phùn gió lạnh, từng đôi, từng đôi đứng túm tụm trên nền chợ, bờ ruộng, gốc cây bày tỏ nỗi niềm từ sáng sớm đến chiều tối khi lời giao ước một cuộc hôn nhân tương lai được quyết định, họ rủ nhau vào các quán chợ ăn uống, rồi mới chia tay. Chợ Cưới, thực chất là một kiểu chợ t́nh ở miền núi vậy.

3. Chợ Gà (Chợ Sáu)

Chợ gà của làng Xuân ổ - tức làng Sáu, thuộc huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh mở vào đêm mồng 4 Tết. Khi trời c̣n nhập nhoạng tối, dân làng đă đến chợ. Tương truyền, theo quan niệm tín ngưỡng của nhân dân ngày xưa, họp tối để người trần thế và âm phủ có thể cùng đi dự chợ được. Chợ chỉ mua bán những con gà đen tuyền, v́ cho rằng giống gà này có thể nhập được vào cơi âm ḍ xét t́nh h́nh nơi ấy về tâu bẩm với đấng Thành hoàng, để Ngài liệu bề phù hộ cho dân được nhân khang, vật thịnh. Nhà nào có gà đen đem mang bán ở chợ để hiến tế Thành hoàng sẽ được hưởng phúc lớn. Chợ Gà vừa tan th́ ngay trên khu vực chợ, nhiều quán trầu của các bà cụ mọc lên để cho các "liền anh"; "liền chị" mời nhau xơi trầu và hát quan họ. Nếu quán chật chỗ th́ họ lại trải thêm chiếu trên nền sân chợ, hoặc ngồi trên cánh đồng chung quanh mà hát suốt đêm.

4. Chợ Lượn

Ngoài giêng, một số chợ thuộc các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Thái, đồng bào Tày thường tổ chức hát lượn giao duyên, nên gọi là chợ Lượn. Thanh niên nam nữ đến đây chơi chợ, mua bán là phụ mà hát lượn, một điệu hát trữ t́nh dân tộc là chính để bày tỏ t́nh ân ái với nhau. Nhiều lứa đôi đă bén duyên, nên vợ nên chồng từ cái chợ một phiên này. Họ hát say sưa, bằng cả trái tim của tuổi trẻ, nam xướng, nữ đối (hoặc ngược lại) từ sáng tới chiều, cho đến lúc tàn phiên mới chịu rời nhau.

5. Chợ Mục Đồng

Tại xă Yên Thư, huyện Vĩnh Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc có nhóm chợ dành riêng cho "mục đồng" vào ngày 28 tháng Chạp hằng năm.

Sáng ngày 28, trẻ em "mục đồng" ăn diện quần áo thật mới rủ nhau đi họp chợ. Các em trai, em gái bày hàng trên một khoảng đất trống tạo nên khung cảnh ồn ào, tấp nập như một phiên chợ thật sự. Trước mặt các em là những sản phẩm vườn nhà hoặc những thứ do bàn tay khéo léo của mẹ, của các chị làm ra như hoa giả, têm trầu cau, bánh trái, gà vịt, mũ nón...

6. Chợ Bến

Chợ Bến ở Đồng Hới (Quảng B́nh), chỉ họp ba ngày đầu năm. Chợ họp không có địa điểm nhất định, dọc theo bờ sông Nhật Lệ. Trên bộ xe cộ tấp nập, dưới sông thuyền ghe chen nhau san sát.

Mấy hôm trước Tết, nhân dân địa phương dựng lều trại, mở bài cḥi. Người về họp chợ mang theo các loại đặc sản ở quê hương ḿnh như các đồ thủ công mỹ nghệ, tôm, cá, thịt heo rừng, mật ong, gà, vịt, bánh, kẹo, đồ chơi trẻ em,v.v. kẻ mua người bán dù không quen biết nhau vẫn chào hỏi, chúc tụng lẫn nhau và không cần thách thức, c̣ kè bớt một thêm hai như những phiên chợ thường. Đi chợ chỉ mong cầu sự may mắn, cầu phúc lộc thọ cho năm mới. Đám thanh thiếu niên th́ reo ḥ quanh các tṛ vui như chọi gà, leo cột mỡ, đi cầu nối trên sông hay túm tụm quanh các điểm bài cḥi.

7. Chợ Cồn - Chợ thịt heo

"Chợ thịt heo" họp tại xă Mỹ Lợi, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thừa Thiên vào các ngày 29 và 30 tháng Chạp. Chợ không họp ở chợ thường ngày mà họp trên những cḥi cao mới cất ở gần khu chợ thường ngày. Chợ Tết xă Vĩnh Mỹ cũng thuộc huyện Vĩnh Lộc, họp những ngày mồng một, mồng hai Tết tại một cồn cát cách khu chợ thường ngày khoảng 1.500 m. Do địa điểm lập chợ là cồn cát nên c̣n gọi là chợ Cồn.

Về lư do tại sao không họp chợ Tết trên nền chợ thường ngày, các bô lăo đương thời giải thích là trong những ngày Tết, "người cơi âm" cũng về họp chợ những nơi ấy nên người trần phải nhường họ mà họp chợ ở những chỗ khác.

8. Chợ Gia Lạc

Chợ nhóm mỗi năm một phiên, đông vui nhất là sáng mồng một Tết. Người đánh bài cḥi ngồi ngất ngưởng trên những chiếc cḥi dựng cao trên mặt cỏ. C̣n các cụ gật gù nhắm rượu với nem chua An Cựu. Thanh niên nhấm nháp kẹo mè xửng, mứt gừng vừa nghe đàn sáo phụ họa theo tiếng rao bài cḥi.

Chợ Gia Lạc bày bán đủ thức ăn, đồ chơi trẻ em trong ba ngày Tết. Hoa quả, các loại rượu Tết nhan nhản,v.v. Những đặc sản của các địa phương như: bún ḅ, bánh bèo, bánh phu thê (su sê), kẹo mứt, đặc biệt có chuối ngự Nam Giao, quưt ngọt Hương Cần, trầu cau Nam Phổ,v.v.

Chợ Tết Gia Lạc h́nh thành cách đây gần 2.000 năm. Người khởi xướng là Định Viễn công Nguyễn Phước B́nh, hoàng tử thứ tư, con vua Gia Long. Đầu tiên, chợ họp ở phủ đệ, sau mới dời đến ngă ba đường Dương Nỗ - Ngọc Anh, cách trung tâm thành phố Huế chừng 3 km.

9. Chợ G̣ Trường Úc:

Chợ họp một năm có một phiên
Người bán người mua ở khắp miền
Mồng một kêu nhau đi họp chợ
Tưng bừng khăn áo bước chân chen


Chợ G̣ Trường Úc có tục nhóm phiên vào ngày mồng một Tết Nguyên đán trên một g̣ đất cao ở chân núi Trường Úc, cạnh thị trấn Tuy Phước, cách thành phố Quy Nhơn khoảng 8 km.

Chợ G̣ Trường Úc được h́nh thành cách đây 200 năm. Trong thời kỳ quân Tây Sơn đóng tại đây, đă tổ chức các cuộc vui chơi giải trí và tổ chức nhóm chợ đầu năm trên G̣ đất mang tên Trường úc.

Chợ G̣ Trường Úc đă trở thành điểm vui xuân lư tưởng mang đậm tính chất lễ hội cổ truyền. Người đi chợ không những để đi mua sắm mà c̣n du Xuân hái lộc, cầu duyên nợ, cầu sự may mắn, hanh thông. Chùa Long Sơn cổ kính nằm kề bên núi Trường Úc từ lâu đă là nơi mọi người đến xin xăm cầu nhân duyên, bổng lộc nhân dịp Xuân về.